CÂU LẠC BỘ KHOA HỌC – SCIENCE CLUB

HẠN CHẾ CHẤT THẢI RẮN TỪ NGUỒN THỨC ĂN CHO TÔM CÁ

ThS. Tiểu Mi – CLBKH – Chi cục Thủy sản

Trong nuôi trồng thủy sản, thức ăn là vật chất cơ bản rất quan trọng cung cấp năng lượng giúp cho động vật nuôi sinh trưởng và phát triển tốt, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Nhưng quyết định năng suất và hiệu quả kinh tế của việc nuôi thủy sản phần lớn phụ thuộc vào kỹ thuật lựa chọn thức ăn và phương pháp cho ăn có hợp lý hay không, nghĩa là trong các điều kiện ngọai cảnh khác nhau, vừa thỏa mãn đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng của vật nuôi vừa đạt được sự chuyển hóa thức ăn cao nhất. Tuy nhiên, hiện nay trong thành phần nước thải ở các vùng nuôi thủy sản có sự đóng góp không nhỏ lượng chất thải rắn từ nguồn thức ăn dư thừa trong ao nuôi và nguồn này luôn tỉ lệ thuận với mức độ thâm canh hóa của nghề nuôi ngày càng cao. Chính thành phần này đã ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần và mức độ dinh dưỡng trong môi trường nước, đặc biệt đáng chú ý nhất là hàm lượng Nitơ và Phospho – yếu tố thủy hóa quan trọng làm ảnh hưởng đến đời sống thủy sinh vật và chất lượng môi trường nước thông qua sự thay đổi các yếu tố Oxy, nhiệt độ, pH, hàm lượng vật chất lơ lửng, amonia... Vì vậy, để hạn chế lượng chất thải rắn trong ao nuôi thủy sản ở mức thấp nhất có thể, người nuôi phải chọn công thức thức ăn phù hợp với đối tượng thủy sản nuôi, loại thức ăn phù hợp, quản lý cho ăn và chất thải rắn một cách hiệu quả nhất.

- Lựa chọn công thức thức ăn

Hầu hết các loại thức ăn công nghiệp trên thị trường hiện nay đều có mức dinh dưỡng cao và cân bằng các dưỡng chất phù hợp với nhu cầu tăng trưởng của tôm cá. Tuy nhiên, khi lựa chọn công thức thức ăn không phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của từng loài thì sẽ làm giảm hiệu quả sử dụng thức ăn bởi chỉ một phần thức ăn được tiêu hóa và hấp thu, phần còn lại được thải ra ngoài. Vì vậy, nếu khi lựa chọn công thức thức ăn cho đối tượng nuôi mà chế độ dinh dưỡng vượt quá nhu cầu của loài thì sẽ gây lãng phí một lượng thức ăn thừa thải ra môi trường nước. Đây là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng phú dưỡng trong ao nuôi thủy sản, dẫn đến sự nở hoa của tảo, khi tảo tàn thì hàm lượng oxy trong nước giảm và gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cho các đối tượng nuôi thủy sản.

Bên cạnh đó, hàm lượng đạm trong thức ăn không được vật nuôi tiêu hóa và hấp thu hết sẽ được bài tiết qua phân nên lại hàm lượng nitơ trong phân có thể giảm nếu xây dựng công thức thức ăn phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng của loài. Tuy nhiên, hầu hết Nitơ bài tiết dưới dạng amoniac (NH₃), đây là yếu tố bất lợi ảnh hưởng đến chất lượng nước môi trường nuôi bởi kích cỡ cá, lượng đạm ăn vào, và nhiệt độ đều ảnh hưởng đến quá trình bài tiết NH₃.Tương tự, Phospho có trong các thành phần thức ăn có nguồn gốc từ động, thực vật. Phospho thừa được bài tiết ở cả dạng rắn và hòa tan nên photpho trong phân có thể giảm đến mức thấp nhất nếu sử dụng thức ăn từ các nguồn nguyên liệu mà tôm cá có khả năng sử dụng và hấp thu photpho cao.

- Lựa chọn thức ăn

Các loại thức ăn dạng viên nổi vừa có thể giúp người nuôi chủ động được thời gian cho ăn cả theo dõi hoạt động bắt mồi của tôm cá. Ngoài ra,  thức ăn viên dạng nổi ít bị phân hủy hơn thức ăn tự chế biến. Tôm cá sẽ ít tốn năng lượng hơn nếu kích cỡ thức ăn phù hợp với kích cỡ miệng của tôm cá. Điều đó có ý nghĩa trong việc giảm tỷ lệ và hàm lượng dinh dưỡng của thức ăn hòa tan vào trong nước trước khi cá ăn. Thông thường  thức ăn vụn rất nhỏ và chúng bị phân hủy vì vậy nên sàng bỏ thức ăn vụn trước khi cho cá ăn. Tốt nhất là lựa chọn thức ăn đạt chất lượng bởi tỉ lệ thức ăn vụn chỉ nhỏ hơn 1%. Bên cạnh đó, khi chế biến thức ăn thường chất kết dính được sử dụng để giảm thiểu độ tan rã trong nước cũng làm cho sản phẩm bài tiết khó tan hơn đã tăng ảnh hưởng đến việc loại bỏ chất thải rắn trong môi trường ao nuôi. Vì vậy phải lựa chọn loại chất kết dính phù hợp vừa đảm bảo chất lượng thức ăn vừa dễ dàng loại bỏ được chất thải rắn.

- Bảo quản thức ăn tốt

Thức ăn viên công nghiệp nên thường xuyên kiểm tra thời gian sử dụng và để riêng biệt với các loại thức ăn khác. Cá sẽ sử dụng thức ăn kém hiệu quả nếu thức ăn hết thời gian sử dụng dẫn đến tăng lượng chất thải rắn từ thức ăn. Mặc khác, nếu thức ăn không bảo quản tốt thì một số thành phần như vitamin và dưỡng chất sẽ giảm chất lượng từ đó làm giảm khả năng hấp thu và tăng vật chất thải ra môi trường nuôi. Vì vậy, thức ăn cần được bảo quản ở điều kiện thoáng mát, khô ráo và đúng qui cách như  phải được xếp trên kệ (pallet), có lối đi, tránh dẫm lên làm dơ và hư hỏng thức ăn; đặt cách biệt với dầu máy và các hoá chất độc để tránh nhiễm bẩn cho thức ăn và phương tiện bảo quản phải tránh được động vật gây hại, côn trùng tiếp xúc và phá thức ăn nhằm hạn chế và ngăn ngừa sự biến chất do nhiệt độ, độ ẩm, nấm mốc phát triển (sinh độc tố aflatoxin)…

- Cho ăn.

Khâu quản lý cho tôm cá ăn không tốt có thể tạo nên nguồn chất thải từ thức ăn dư thừa trong ao nuôi. Ở các giai đoạn nuôi thủy sản khác nhau đều có khẩu phần cho ăn khác nhau và  tùy thuộc vào kích cỡ , nhiệt độ, sức khỏe của tôm cá. Lượng thức ăn và khẩu phần cho ăn hàng ngày nên được lưu vào vào sổ nhật ký ghi chép. Cho ăn đúng kỹ thuật và đúng phương pháp là giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng thức ăn, hạn chế ô nhiễm môi trường và hạn chế dịch bệnh. Hiện nay, phương pháp cho ăn gián đoạn đã được nghiên cứu, ứng dụng thành công rộng rãi và mang lại hiệu quả cao cho người nuôi thủy sản. Tùy theo đối tượng nuôi, độ tuổi mà ứng dụng các phương pháp cho ăn gián đoạn khác nhau.

- Loại bỏ chất thải rắn

Loại chất thải rắn là vấn đề cần được quan tâm nhằm hạn chế mức độ ảnh hưởng của chúng đến sức khỏe tôm cá trong ao nuôi và tác động không tích cực đến môi trường nước chung. Hầu như gần 80% photpho trong nuôi trồng thủy sản dưới dạng rắn từ chất thải của tôm cá và thức ăn thừa. Nếu chất thải rắn này không được loại bỏ thì nguy cơ ô nhiễm nguồn nước ảnh hưởng đến sức khỏe cho động vật nuôi thủy sản là đều không thể tránh khỏi.

Tóm lại, sử dụng thức ăn chất lượng kém và cho ăn dư thừa sẽ làm tăng lượng chất thải ra môi trường chung quanh gây ô nhiễm hữu cơ là  nguồn gốc gây mất An toàn về môi trường trong nuôi trồng thủy sản. Vì vậy, với biện pháp kỹ thuật sử dụng công thức thức ăn phù hợp cho đối tượng nuôi, lựa chọn hàm lượng dinh dưỡng trong thức ăn thich hợp, thực hành phương pháp cho ăn hợp lý và bảo quản thức ăn đúng cách sẽ làm giảm được chi phí thức ăn, tăng hiệu quả sử dụng thức ăn và giảm ô nhiễm môi trường từ việc hạn chế được chất thải rắn từ nguồn thức ăn ăn vào của tôm cá. Và đây cũng là giải pháp hữu hiệu hướng đến phát triển thủy sản thân thiện với môi trường đảm bảo tính hiệu quả và bền vững.