CÂU LẠC BỘ KHOA HỌC – SCIENCE CLUB

GIÁ CÁ TRA NGUYÊN LIỆU ĐANG TĂNG – CÓ THỰC BỀN VỮNG?

                                                 

ThS. Phạm Thị Thu Hồng - CCTS

Sau hơn hai năm chìm đắm trong thảm cảnh thua lỗ, thời điểm này đã qua rồi những ngày cá tra nguyên liệu ở ĐBSCL tồn đọng, dưới giá thành, người nuôi có thể lãi 2.000 – 3.000đ/kg cá, theo lẽ thường, người nuôi phải vui mừng với tín hiệu đáng phấn khởi ấy! Thế nhưng, giá tăng mà cả người nuôi và doanh nghiệp chế biến đều bất an, tại sao lại như thế? Liệu giá cá tăng trong thời điểm hiện nay có điều gì bất thường?

Giá cá nguyên liệu tăng, có bao nhiêu người nuôi hưởng lợi?

Từ năm 2008 đến nay mà đỉnh điểm là năm 2012-2013, sản xuất cá tra ở ĐBSCL luôn đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức với giá cá tra xuất khẩu trong xu thế giảm liên tục; hai thị trường chính là Mỹ, EU đưa ra hàng loạt các rào cản về thuế quan và kỹ thuật (các yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng, môi trường khắt khe)... mà bằng chứng là kim ngạch xuất khẩu (XK) cá tra sang châu Âu liên tục giảm với tốc độ trên 5%/năm. Bên cạnh đó, tại một số thời điểm sản xuất cá tra đã bộc lộ những mâu thuẫn gay gắt  trong nội tại ngành hàng chưa được giải quyết căn bản.Với một số khó khăn nêu trên, năm 2013, diện tích nuôi cá tra chỉ đạt 5.200 ha với sản lượng 1,15 triệu tấn, giảm 17,5% về diện tích và 7,6% sản lượng so với năm 2012.

Hiện nay hầu hết các tỉnh ĐBSCL đều giảm diện tích nuôi cá tra, tính tới thời điểm này, tỉnh Đồng Tháp giảm khoảng 2,9%, tỉnh Vĩnh Long giảm khoảng 2,3%, An Giang, Cần Thơ giảm hơn  4% so cùng kỳ năm trước. Số cơ sở đang thả nuôi mật độ thưa hơn, cho ăn cầm chừng, thường xuyên bỏ đói (do cạn vốn, không được ngân hàng cho vay vì phương án sản xuất không hiệu quả), việc tái đầu tư nuôi cá của nhiều hộ dân vẫn khó khăn, nhất là những hộ nuôi nhỏ lẻ. Vì thế, thời điểm này, giá cá tra tăng nhưng còn mấy ai có cá để bán và mấy ai có cơ hội bán cá được với giá cao vì đã treo ao, không còn vốn đầu tư từ hai năm nay rồi!.

Thực tế, khi giá cá tra tăng trở lại, rất nhiều hộ nuôi dân muốn tái đầu tư với mong muốn ”ngã ở đâu thì đứng dậy từ nơi đó”. Tuy nhiên, nợ cũ chưa trả hết, vốn tự có hạn chế và khó vay thêm vốn mới, nhiều hộ nuôi cá tra đành chấp nhận tiếp tục treo ao. Đa phần cá tra nguyên liệu hiện tại là cá của vùng nuôi do các doanh nghiệp tự đầu tư, hoặc một phần nhỏ là vùng nuôi của các doanh nghiệp tổ chức theo phương thức chủ ao nuôi cá gia công. Động thái cá tra nguyên liệu tăng giá trong đợt này, lợi nhuận phần lớn sẽ về tay doanh nghiệp bởi nó không phải phụ thuộc nhiều vào sản lượng nuôi của nông dân giảm mà là cách để làm tăng giá trị sản phẩm cá tra phi lê của doanh nghiệp do họ phải "mua" cá tra nguyên liệu của chính họ với giá cao.

Và Doanh nghiệp có thật sự vui?

Giá cá tra nguyên liệu tăng liên tục khiến các doanh nghiệp chế biến thủy sản như đang đứng ngôi không yên bởi thực sự gia tăng vì thiếu nguy6en liệu chứ chưa phải là do giá xuất khẩu được cải thiện sau thời gian dài đứng ở mức thấp. Đại diện một công ty chế biến thủy sản ở khu công nghiệp Mỹ Tho (Tiền Giang), than: “Những ngày qua, chúng tôi cho người đi khắp nơi, xuống tận ao cá tra để thương lượng giá mua cá trực tiếp với nông dân nhưng kết quả cũng chẳng mấy khả quan. Không đủ nguyên liệu buộc nhà máy rơi vào cảnh hoạt động cầm chừng để nuôi công nhân, không đảm bảo chỉ tiêu xuất khẩu”. Nhiều thương lái chuyên thu mua cá tra cho biết, những ngày này việc thương lượng mua cá tra của nông dân rất khó khăn do lượng cá tra nguyên liệu rất ít trong khi đó, người đi “ lùng” cá thì nhiều, có khi 3-4 bên cùng tranh mua 1 ao! Tuy nhiên, điều đáng lo ngại lúc này là dù giá cá tăng nhưng không khí vào vụ mới hiện nay không được phấn khởi như các năm trước bởi người nuôi thua lỗ nhiều năm làm gì còn điều kiện để tiếp cận nguồn tín dụng ưu đãi để tiếp tục sản xuất. Còn nhiều doanh nghiệp “ôm” vùng nuôi đang khốn khổ bởi họ lấy vốn ngắn hạn để đầu tư dài hạn nên đang rơi vào tình trạng đang bị ngân hàng cảnh báo “nợ xấu’, thậm chí đã bên bờ vực thẳm phá sản đang cần tái cơ cấu!Bên cạnh đó, doanh nghiệp mở rộng diện tích nuôi quá lớn trong khi trình độ quản lý, kỹ thuật nuôi không tương đồng với qui mô sản xuất nên không kiểm soát được vùng nuôi, tỷ lệ hao hụt cao, thất thoát trong quản lý, công nhân thiếu trách nhiệm (do đâu phải của mình)… dẫn đến hiệu quả không cao, khó khăn chồng khó khăn! Thế mới biết trả giá như thế nào khi trước đây không ít doanh nghiệp muốn loại hẳn người nuôi nhỏ lẻ ra “sân chơi ” để thâu tóm toàn bộ từ nghề nuôi đến chế biến, xuất khẩu cá tra.

Hiện nay dù các hộ nuôi cá tra quy mô nhỏ giảm mạnh, nhưng các nông hộ nuôi cá tra vẫn đang chiếm vai trò quan trọng. Cụ thể, theo số liệu thống kê từ các kết quả nghiên cứu, trong tổng diện tích nuôi cá tra thương phẩm ở ĐBSCL thì diện tích nuôi của doanh nghiệp chiếm 40%; của hộ nuôi với diện tích lớn hơn 5ha chiếm 30%; của hộ nuôi từ 1-5 ha chiếm 23%, của hộ nuôi dưới 1ha chiếm 7%. Bên cạnh đó, số cơ sở nuôi của doanh nghiệp chỉ chiếm 38% cho thấy để phát triển bền vững nghề nuôi cá tra tại ĐBSCL, cần chú ý đến vai trò của các nông hộ nhỏ vì họ là những người cần mẫn, trực tiếp bám các ao nuôi (bởi của chính mình) và có kinh nghiệm nuôi nên tiết kiệm chi phí nhất, hiệu quả sản xuất cao hơn. Doanh nghiệp chế biến cá tra xuất khẩu tự chủ được phần nguyên liệu để chủ động trong xuất khẩu là điều tốt, nhưng doanh nghiệp cũng dễ rơi vào tình trạng thiếu vốn sản xuất kinh doanh vì suất đầu tư cho nuôi ngày càng tăng (gần 8 tỉ/ha) dễ dẫn đến không hiệu quả do các nguồn lực đầu tư bị dàn trải và không phát huy hiệu quả sử dụng vốn.

Vậy sao không cùng bắt tay nhau để cả đôi bên cùng ”vui”!

Hiện nay ở ĐBSCL, diện tích cá tra đến kỳ thu hoạch (từ 0,7-1kg) không nhiều, ước tính khoảng trên 300 ha với sản lượng lượng chỉ khoảng 60.000 tấn, khoảng 3-4 tháng nữa, khi diện tích thả cá hơn 2 tháng nay tới kỳ thu hoạch thì tình hình khan hiếm nguyên liệu cá tra mới giảm. Tình trạng thiếu thừa nguyên liệu dẫn đến giá cả không ổn định, gây khó cho cả người nuôi lẫn doanh nghiệp chế biến. Vì vậy, để tình trạng thiếu thừa nguyên liệu không còn xảy ra, tạo điều kiện cho nghề nuôi cá tra thâm canh phát triển bền vững, rất cần:

- Liên kết trên tinh thần đồng thuận cùng chia sẻ rủi ro, hài hòa lợi ích giữa các bên tham gia như người nuôi, doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp cung ứng thức ăn, ngân hàng… bởi đây là ”nút thắt”của chuỗi sản xuất đã tồn tại bấy lâu nay.Và mô hình nuôi gia công là hướng đi phù hợp, hiệu quả cao đảm bảo cho doanh nghiệp – người nuôi – nhà cung ứng thức ăn có lời, và ngân hàng cho vay vốn cũng đúng địa chỉ. Ngành chức năng cũng thuận lợi trong quản lý vùng nuôi, diện tích, sản lượng, thời vụ thu hoạch…Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu cá tra và người nuôi phải có sự liên kết, hỗ trợ lẫn nhau về giá cả và nguồn nguyên liệu, tạo vùng nuôi mang tính chiến lược lâu dài, đừng vì lợi ích riêng mỗi bên mà phá vỡ hợp đồng tiêu thụ sản phẩm đã được ký kết, đặc biệt các doanh nghiệp cần phải ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm từ đầu vụ theo kế hoạch sản xuất để người nuôi yên tâm sản xuất và thuận lợi hơn trong vấn đế vay vốn đầu tư.

- Các tỉnh nuôi cá tra cần rà soát lại quy hoạch vùng nuôi cá tra theo chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và PTNT theo hướng ổn định diện tích và sản lượng bằng năm 2013 đến năm 2015, nhất là các tỉnh có sản lượng lớn như Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ...những năm sau phát triển theo tín hiệu thị trường để điệp khúc ”cung” vượt ”cầu” không xảy ra ảnh hưởng đến giá thu mua nguyên liệu cũng như giá xuất khẩu sản phẩm cá tra. Bên cạnh đó, cần tăng cường chuyển giao khoa học kỹ thuật cho người nuôi, khuyến khích người nuôi áp dụng các quy trình nuôi tiên tiến theo hướng bền vững để nâng cao hiệu quả sản xuất, đặc biệt cần tăng cường quản lý và thực hiện hiệu quả dự án nâng cao chất lượng giống cá tra để đáp ứng nhu cầu nuôi, tạo điều kiện cho nông dân hạ giá thành sản phẩm.Và quan trọng hơn là Ngân hàng Nhà nước cần chỉ đạo quyết liệt các Ngân hàng thương mại thực hiện có hiệu quả  Quyết định của Thủ tướng Chính phủ số 540/QĐ-TTg ngày 16/4/2014 về chính sách tín dụng đối với người nuôi tôm và cá tra để xử lý đối với các khoản nợ quá hạn và nợ đã được cơ cấu của khách hàng là hộ dân, chủ trang trại, hợp tác xã nuôi cá tra gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh và trả nợ tổ chức tín dụng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người nuôi tiếp cận vốn mới, có cơ hội tái sản xuất để đóng góp cho ngành hàng cá tra phát triển bền vững xứng tầm là sản phẩm chủ lực của quốc gia./.