CÂU LẠC BỘ KHOA HỌC – SCIENCE CLUB

Những lưu ý khi sử dụng Chlorine trong nuôi trồng thủy sản

ThS.Tiểu Mi – CLBKH – Chi cục Thủy sản

Chlorine là hóa chất có tác dụng oxy hóa và sát khuẩn rất mạnh, thường được dùng với mục đích tẩy trắng và khử trùng. Chlorine được sử dụng phổ biến trong ngành thủy sản, dệt, giấy, xử lý nước…như  xử lý nước nuôi, nước thải, vệ sinh các cơ sở sản xuất thủy sản, trắng giấy, vải sợi… Hiện nay, với mục đích chính là khử trùng nhằm diệt hay bất hoạt các vi sinh vật trong nước, Chlorine được dùng để xử lý nước trong nuôi thủy sản, đặc biệt là  trong nuôi cá tra thâm canh. Tuy nhiên, nếu sử dụng chlorine hợp lý sẽ mang lại lợi ích thiết thực và hiệu quả cao cho người sử dụng nhưng ngược lại nếu sử dụng không hợp lý sẽ gây tác hại cho đối tượng nuôi, môi trường và cả con người. Đặc biệt, hàm lượng chlorine tự do (Cl₂), acid hypochlorous (HOCl) và ion hypochlorite (OCl^-) tồn lưu trong nước sẽ gây độc đối với tôm cá và các loài thủy sinh vật. Ngoài ra, các sản phẩm của chlorine với các chất hữu cơ như Trihalomethan (CHCl₃, CHCl₂Br, CHClBr₂, ...) là các hợp chất độc với thủy sinh vật và con người, chúng được xem là tác nhân gây bệnh ung thư ở người và động vật.

Vì vậy khi sử dụng chlorine trong nuôi trồng thủy sản cần phải lưu ý những vấn đề sau nhằm hỗ trợ cho người nuôi tránh được những tác động xấu cho đối tượng nuôi thủy sản, môi trường và con người.

- Tác dụng và hiệu quả khử trùng của các dạng chlorine:

Ngày nay các nguồn chlorine thương mại phổ biến trên thị trường ở các dạng chlorine (Cl2), hypochlorite canxi [Ca(OCl)2], Mg(OCl)₂, triisocyaniat (CN₃(OCl)_x)… và hypochlorite natri (NaOCl). Trong đó Ca(OCl)₂ và triisocyaniat là hai chất có hàm lượng ion hypochlorite (OCl^-) cao và khử trùng hiệu quả . Sự hiện diện của các dạng chlorine phụ thuộc vào pH của nước, dạng Cl₂ không hiện diện khi pH lớn hơn 2, HOCl là dạng phổ biến nhất khi pH nằm trong khoảng 1-7,48, HOCl=OCl^- khi pH = 7,48 và OCl^- thì cao hơn HOCl khi pH trên 7,48. HOCl có hiệu quả khử trùng mạnh hơn OCl^-  khoảng 100 lần. Do đó, chlorine chỉ có hiệu quả khử trùng cao khi pH nhỏ hơn 6. Không nên dùng chlorine khi pH lớn hơn 7,48 và không được bón vôi trước khi khử trùng nước.

Cơ chế tác dụng của chlorine trong khử trùng là HOCl phản ứng với hệ enzyme oxy hóa glucose và các hoạt động trao đổi chất, kết quả gây chết tế bào. Phản ứng này có liên quan đến sự oxy hóa của HOCl đối với enzyme có chứa gốc HS^-. Đa số virus đều không có enzyme chứa gốc HS^- nên chlorine hầu như khôngcó tác dụng diệt hay bất hoạt virus.

Để diệt vi sinh vật trong môi trường nước ngọt có thể dùng 1,5 mg/L của chlorine (tương đương 6 mg/L của Ca(OCl)₂ 70%). Trong môi trường mặn lợ do độ pH thường khá cao nên khử trùng chlorine với nồng độ 5-7 mg/L (tương đương 20-30 mg/L của Ca(OCl)₂ 70%).

- Tác hại của Chlorine tự do và sự lưu tồn

Nồng độ chlorine tự do tối đa cho phép đối với thủy sinh vật là 0,01 mg/L. Ở nồng độ 0,1 mg/L, chlorine tự do có thể gây chết hầu hết phiêu sinh vật biển và nồng độ chlorine tự do 0,37 mg/L có thể gây chết cá. Khi hàm lượng chlorine xử lý trong ao nuôi dư, chúng sẽ tác dụng lên cá như oxy hóa tế bào mang của cá dẫn đến hiện tượng cá bị ngộ độc clo, làm nhịp hô hấp của cá tăng mạnh, cá có thể chết do giảm oxy trong máu.

Sản phẩm phụ của chlorine với ammonia

Trong ao nuôi thủy sản việc sử dụng chlorine trực tiếp để khử trùng, loại bỏ chất hữu cơ hay amoniac thường mang lại hiệu quả không cao và gây độc cho đối tượng nuôi nếu lượng chlorine sử dụng quá nhiều. Khi xử lý chlorine thì ammonia trong nước phản ứng với chlorine tạo ra monochloramine, dichloramine, và trichloramines có hiệu quả khử trùng thấp hơn nhiều so với HOCl và OCl^-. Các hợp chất này bền, có thời gian lưu tồn lâu và cũng độc đối với sinh vật. Các hợp chất chloramine có tác dụng giống như NO₂^-, chúng phản ứng với Hemoglobine tạo thành Methemoglobine gây ra chứng bệnh máu màu nâu và làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu. Vì vậy, không nên dùng chlorine để diệt tảo và diệt khuẩn cho ao nuôi, chlorine sẽ làm giảm sinh trưởng và tỉ lệ sống của cá.

Ngoài ra, khi cho chlorine vào trong nước khử trùng ao lượng clo dễ dàng tác dụng với hydro sulfua tạo thành sulfat, tác dung với chất khác như:  Fe₂⁺, Mn₂⁺, NO₂,… dẫn đến hao hụt một lượng chlorine, lượng hao hụt này không có tác dụng khử trùng trong  ao nuôi. Do đó, sự hiện diện của hợp chất hữu cơ và khử vô cơ trong nước làm tăng liều lượng chlorine khi khử trùng.

Sản phẩm phụ của chlorine với các chất hữu cơ:

Trong môi trường giàu chất hữu cơ, HOCl sẽ phản ứng với CH₄ và các nguyên tố khác có trong nước để hình thành các hợp chất Trihalomethan (CHCl₃, CHCl₂Br, CHClBr₂, ...) là các hợp chất độc với thủy sinh vật và con người, chúng được xem là tác nhân gây bệnh ung thư ở người và động vật.

- Khử chlorine

 Có thể khử chlorine bằng Natri thiosulfate (Na₂S₂O₃). Để khử 1 mg/l Cl₂ cần 6,99mg/l thiosunfate natri. Do đó, sau khi khử trùng nên khử chlorine hoặc sục khí mạnh trong 3-5 ngày trước khi thả cá tôm.

 Tóm lại, chlorine có hiệu quả tốt để diệt khuẩn các nhóm sinh vật kích thước nhỏ, đối với bào tử của vi sinh vật và nhưng đối với virus thì hiệu quả xử lý không cao. Chỉ nên dùng chlorine để khử trùng nguồn nước cấp vào đầu vụ nuôi. Không nên xử lý chlorine khi trong nước ao giàu muối dinh dưỡng và chất hữu cơ vào giữa và cuối vụ nuôi. Sau khi xử lý cần thời gian ít nhất là 96 giờ (4 ngày đêm) mới thả nuôi cá tôm tránh tác hại của các hợp chất chloramines và nên kiểm tra hàm lượng chlo trước khi thả nuôi tôm cá. Điều đặc biệt lưu ý là người sử dụng phải tuyệt đối tuân thủ theo nguyên tắc sử dụng thuốc và hóa chất theo qui định hiện hành của nhà nước và khuyến cáo của nhà sản xuất để đảm bảo an toàn cho người và vật nuôi, an toàn vệ sinh thực phẩm cho người tiêu dùng và thân thiện với môi trường cho cộng đồng và xã hội.

(Nguồn tham khảo: từ UV-Việt Nam)