CÂU LẠC BỘ KHOA HỌC – SCIENCE CLUB

NHẬN DIỆN VÀ KIỂM SOÁT NGUỒN GỐC MỐI NGUY 

GÂY MẤT VỆ SINH AN TOÀN THỰC PHẨM TRONG NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

ThS. Lê Thị Tiểu Mi  - CLBKH.CCTS Vĩnh Long

Vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người. Chất lượng vệ sinh an tòan thực phẩm đang là mối quan tâm lớn của nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước đang phát triển. Hiện nay, việc thâm canh hóa các đối tượng nuôi thủy sản ngày càng mạnh mẽ, mật độ cá nuôi liên tục được nâng cao đã dẫn một số bất cập như: (i) Môi trường ngày càng bị suy thoái do việc sử dụng thuốc thú y chưa được kiểm soát hiệu quả; (ii) Nguồn cá bố mẹ ngày càng giảm chất lượng, dịch bệnh xảy ra thường xuyên, nguyên liệu thuỷ sản từ nuôi trồng thuỷ sản (NTTS) không đảm bảo ATVSTP; (iii) Người nuôi không ngừng sử dụng hóa chất để cải thiện các ảnh hưởng trên, điều  đó làm cho  sản phẩm thu hoạch dễ bị nhiễm tạp chất, kháng sinh, ảnh hưởng đến sức khỏe người nuôi và cộng đồng người xung quanh; (iv) Trình độ kỹ thuật của người nuôi và năng lực quản lý của cơ quan chức năng chưa tương đồng với tốc độ phát triển và mức độ thâm canh hóa nghề nuôi.

Để  khắc  phục  những  tác  động  trên và hướng đến  sự  phát  triển  bền vững, nhiều mô hình nuôi thủy sản mới đã được nghiên cứu và phát triển như  nuôi  thủy  sản  sạch,  nuôi  sinh  thái,  nuôi  theo  tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, ASC, BAP, nuôi kết hợp, nuôi thân thiện môi trường… ngày càng được nhiều  quốc  gia, các  tổ  chức, cá  nhân quan  tâm  ứng dụng và phát triển với muc tiêu là sản xuất ra sản phẩm thủy sản sạch, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội, bảo vệ được môi trường nuôi, môi trường sinh thái không bị ô nhiễm, duy trì được nghề nuôi có hiệu quả bền vững.

Nhằm đáp ứng được những yêu  cầu  của  thị  trường  về  sự  an  toàn  thực  phẩm  cho  người  tiêu  dùng và cũng là sự chia sẻ  trách  nhiệm  với cộng đồng về bảo vệ môi trường và phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững thì chúng ta cần nhận diện và kiểm soát được nguồn gốc các mối nguy gây mất VSATTP trong NTTS để bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của người tiêu dùng thực phẩm, đồng thời đáp ứng được yêu cầu phát triển và hội nhập kinh tế Quốc tế. Trong NTTS chúng ta cần quan tâm đến hai mối nguy chính là sinh học và hóa học. Các mối nguy này đã tác động và gây ảnh hưởng đến chất lượng và an toàn vệ sinh sản phẩm.

Mối nguy hóa học: bao gồm các loại hóa chất, thuốc, kháng sinh cấm, phân bón, gây màu, xử lý môi trường và phòng trị bệnh sử dụng cho NTTS như Malachite green, Chloramphenicol, Nitrofurans, Quinolones… Hóa chất kháng sinh hạn chế sử dụng có dư lượng vượt giới hạn cho phép, Hormon/chất kích sinh trưởng cấm: Clenbuterol…, Độc tố nấm: Aflatoxin, Kim loại nặng (Pb, Hg, Cd), Thuốc trừ sâu gốc clor hữu cơ, dầu máy…

- Mối nguy sinh học: Các yếu tố hữu sinh: tác nhân gây bệnh (virut, vi khuẩn, nấm và ký sinh trùng), tảo độc, độc tố sinh học khác ….

Nguồn gốc gây mất ATVSTP trong công đoạn nuôi là từ việc cấu trúc ao nuôi không hợp lý, nguồn nước/chất đáy/ chất thải trên bờ chưa được xử lý; viêc lạm dụng thuốc thú y, hoá chất xử lý, chế phẩm sinh học; dụng cụ chăm sóc không được xử lý đúng cách khi sử dụng; sử dụng  thức ăn tự chế hoặc thức ăn công nghiệp kém chất lượng, sử dụng con giống không rõ nguồn gốc chưa được kiểm dịch và kiểm tra chất lượng có mang mầm bệnh hoặc tồn lưu hóa chất cấm trong quá trình sản xuất giống …

Do kiến thức về ATVSTP thủy sản của người nuôi còn hạn chế và trình độ kỹ thuật  không tương xứng với qui mô nuôi, người nuôi đã lạm dụng thuốc kháng sinh, hoá chất (chủng loại, hàm lượng, kể cả chất cấm) trong quá trình sản xuất. Hậu quả là tồn lưu trong thịt cá dư lượng các chất độc hại, làm sản phẩm mất an toàn; hình thành hệ vi sinh vật kháng thuốc kháng sinh đối với vật nuôi và ngay cả cho người sử dụng sản phẩm này.

* Mối nguy hóa học trong thủy sản có thể gây tác hại cho con người như:

- Dư lượng chất kích thích sinh sản, sinh trưởng (đã bị cấm như Clenbuterol) cao trong sản phẩm có thể gây rối loạn nội tiết cho người tiêu dùng.

- Độc tố nấm Aflatoxin, Malachite Green..). tồn lưu trong cơ thịt cá có thể gây ung thư cho người tiêu dùng

-  Kim loại nặng (Pb, Hg, Cd); sản phẩm xử lý, cải tạo môi trường ( thuốc trừ sâu gố chlor hữu cơ, Trifluralin..) tồn lưu trong sản phẩm thủy sản đều có hại cho sức khỏe người tiêu dùng..

* Mối nguy sinh học trong thủy sản có thể gây bệnh cho người sử dụng như:

- Dòng vi khuẩn Vibrio spp: gây buồn nôn.

- Dòng vi khuẩn Salmonella spp: gây bệnh thương hàn.

- Virus trong nhuyễn thể hai mãnh vỏ gây bệnh viêm gan.

- Ký sinh trùng trong môi trường ô nhiễm gây viêm túi mật, viêm gan.
Một số biện pháp đảm bảo VSATTP:

(i) Xây dựng và nâng cao năng lực hệ thống quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm nhằm bảo đảm về VSATTP phù hợp các tiêu chuẩn tiên tiến của khu vực và thế giới; góp phần bảo vệ sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng thực phẩm; đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế.

(ii) Phát triển vùng sản xuất nông lâm thủy sản tập trung, quy mô lớn, khuyến khích hình thức trang trại, an toàn dịch bệnh, an toàn thực phẩm, nuôi thân thiện môi trường gắn với phát triển thị trường hàng hoá nông sản an toàn.

(iii) Xã hội hóa hoạt động dịch vụ kỹ thuật phục vụ công tác quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm; phát huy vai trò của các doanh nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong việc tham gia bảo đảm chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm.

(iv) Thực hiện công tác tuyên truyền, vận động thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm một cách thường xuyên với các hình thức đa dạng, phù hợp với từng địa phương; nâng cao ý thức của người tiêu dùng thực phẩm.

          Khi xã hội phát triển, xu hướng sử dụng thực phẩm giàu đạm có nguồn gốc từ thủy sản càng gia tăng, thì nhu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm của người tiêu dùng càng chính đáng và bức xúc hơn. Trong tiến trình hội nhập quốc tế, cơ hội rất nhiều cho sự phát triển của nghề nuôi thuỷ sản trong việc mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Thế nhưng cũng đầy những thách thức luôn song hành biểu hiện bằng các rào cản kỹ thuật không giới hạn của các thị trường “khó tính” có tiềm năng lớn. Để tạo ra sản phẩm “an tòan”có chất lượng cao, được xã hội chấp nhận người nuôi cần phải thực hiện đúng các qui trình kỹ thuật nuôi tiên tiến, tuân thủ các nguyên tắc khi sử dụng hóa chất và kháng sinh, hạn chế tối đa sử dụng thuốc và hóa chất không cần thiết bằng cách tăng cường ứng dụng công nghệ sinh học thông qua việc sử dụng các chế phẩm sinh học trong nuôi thủy sản thâm canh. Thực hiện đồng bộ và hiệu quả các biện pháp trên để đảm bảo chất lương, an toàn vệ sinh thực phẩm trong sản xuất thủy sản sẽ tăng lợi thế cạnh tranh trong thương mại, khẳng định uy tín sản phẩm thủy sản Việt Nam trên trường quốc tế. Đây cũng là giải pháp tối ưu để người nuôi tự bảo vệ lợi ích của chính mình, vì quyền lợi cả cộng đồng, và trên hết đó là lợi ích của quốc gia.